حسابرسی های سیستمی مالیاتی سال مالی 1403

آیا برای شما هم این پیامک ارسال شده است؟

«مودی گرامی با شماره/شناسه ملی: ………….. برگ مالیاتی با عنوان برگ تشخیص مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی با شماره یکتای ………….. برای شما صادر گردید و در کارتابل ابلاغ الکترونیک شما قرار گرفت. جهت مشاهده جزئیات برگ به آدرس my.tax.gov.ir با قید فوریت اقدام نمایید.
سازمان امور مالیاتی کشور»

اما موضوع این پیام چیست؟

اشخاص حقوقی و همچنین صاحبان مشاغل و به طور کلی کلیه کسب‌وکارهایی که در ایران دارای فعالیت اقتصادی و درآمد هستند، مکلف‌اند مالیات بر درآمد خود که با عنوان مالیات عملکرد شناخته می‌شود را بر اساس قوانین و مقررات مالیاتی به سازمان امور مالیاتی کشور پرداخت نمایند.
در صورتی که مودی مالیاتی اظهارنامه مالیاتی خود را در موعد مقرر قانونی تسلیم کرده باشد، سازمان امور مالیاتی موظف است پس از بررسی آن، در بازه زمانی مقرر نسبت به رسیدگی و تعیین مالیات قطعی اقدام نماید. در همین راستا، معمولاً ظرف حدود یک سال پس از تسلیم اظهارنامه، فرآیند بررسی و رسیدگی مالیاتی انجام شده و در نهایت برگ تشخیص مالیات برای مودی صادر میشود.
صدور برگ تشخیص مالیات نتیجه یک فرآیند دقیق بررسی، تطبیق و ارزیابی است؛ به این صورت که اطلاعات اظهارشده توسط مودی در اظهارنامه مالیاتی با اسناد و مدارک مثبته، دفاتر قانونی و همچنین مقررات و ضوابط مالیاتی تطبیق داده می‌شود. هرگونه مغایرت یا عدم انطباق در این بررسی‌ها می‌تواند منجر به اصلاح درآمد مشمول مالیات و در نهایت صدور برگ تشخیص گردد.
این فرآیند در نظام مالیاتی تحت عنوان حسابرسی یا رسیدگی مالیاتی شناخته می‌شود؛ مرحله‌ای که در آن سازمان امور مالیاتی صحت اظهارنامه مودی را بررسی و مالیات نهایی قابل مطالبه را تعیین می‌کند.

انواع حسابرسی (رسیدگی) های مالیاتی

مطابق ماده 29 آیین نامه اجرایی ماده ۲۱۹ قانون مالیات های مستقیم به شماره 180718 انواع حسابرسی مالیاتی به شرح زیر میباشد :

الف- سیستمی:

در این نوع حسابرسی سازمان با انتخاب اظهارنامه مالیاتی بر اساس معیارها و شاخص‌ های تعیین ‌شده، چنانچه حسب اطلاعات اقتصادی کسب شده در رابطه با مؤدیان امکان تعیین درآمد مشمول مالیات و مالیات مؤدی امکان‌ پذیر باشد، می ‌بایست نسبت به حسابرسی سیستمی اظهارنامه اقدام و گزارش و برگ تشخیص مربوطه را به صورت سیستمی صادر نماید. در غیر این صورت می ‌بایست حسب مقررات سایر انواع حسابرسی به شرح زیر اقدام نمود.

ب- اداری:

در حسابرسی اداری با ابلاغ برگ دعوت ارائه دفاتر، اسناد و مدارک حسب مورد از مؤدی دعوت می ‌شود در زمان تعیین شده، با همراه داشتن دفاتر، اسناد و مدارک درخواستی به اداره امور مالیاتی مربوط برای حسابرسی مراجعه نماید. مؤدی ملکف است در زمان تعیین شده به اداره امور مالیاتی مراجعه نماید. در صورت ارائه دفاتر، اسناد و مدارک توسط مؤدی، حسابرس می ‌بایست با توجه به دعوتنامه مذکور ضمن تنظیم صورت ‌مجلس نسبت به حسابرسی به دفاتر و اسناد و مدارک ارائه شده در چارچوب قوانین و مقررات و تنظیم گزارش حسابرسی مالیاتی، در سامانه یکپارچه مالیاتی و تکمیل کاربرگ‌ های مربوط اقدام و مراتب را برای تأیید به مسئول حوزه کاری حسابرسی ارسال نماید. دفاتر، اسناد و مدارک درخواستی اداره امور مالیاتی پس از حسابرسی حداکثر ظرف شش روز کاری از تاریخ صورت‌مجلس به مؤدی مسترد می ‌شود و در صورت عدم کفایت یا عدم ارائه تمام یا بخشی از اسناد و مدارک ارائه شده یا عدم مراجعه مؤدی به اداره امور مالیاتی مربوط در زمان تعیین شده، در صورتی که امکان تعیین مأخذ یا درآمد مشمول مالیات فراهم نباشد، مسئول حسابرسی باید درخواست خود را مبنی بر تغییر نوع حسابرسی از اداری به میدانی با ذکر دلیل به مسئول حوزه کاری حسابرسی پیشنهاد نماید. در صورت عدم موافقت تغییر نوع حسابرسی توسط مسئول حوزه کاری حسابرسی از اداری به میدانی، مسئول حسابرسی مکلف است با رعایت مقررات نسبت به تهیه گزارش حسابرسی مالیاتی اقدام نماید.

ج- میدانی:

در حسابرسی میدانی با ابلاغ برگ دعوت ارائه دفاتر، اسناد و مدارک حسب مورد به مؤدی اعلام می‌ شود تا در زمان مراجعه حسابرس یا حسابرسان به اقامتگاه قانونی مؤدی و یا محلی که قبلاً به صورت مکتوب به اداره امور مالیاتی اعلام شده است، نسبت به ارائه دفاتر، اسناد و مدارک درخواستی حسب مورد اقدام نماید. حسابرس یا حسابرسان می ‌بایست با توجه به دعوتنامه فوق در تاریخ مراجعه، نسبت به تنظیم صورت‌ مجلس، اقدام و ضمن حسابرسی به دفاتر، اسناد و مدارک ارائه شده در چارچوب قوانین و مقررات با تنظیم گزارش حسابرسی مالیاتی، در سامانه یکپارچه مالیاتی (با توجه به نتایج رسیدگی) اقدام و ضمن تکمیل و الصاق مدارک و کاربرگ ‌های مربوط، مراتب را برای تأیید به مسئول حوزه کاری حسابرسی ارسال نماید.

د- بازرسی:

این نوع حسابرسی به منظور بررسی گزارش‌ های فرار مالیاتی و همچنین بررسی موارد مربوط به فعالیت اقتصادی مؤدی از جمله حجم، وضعیت، نوع، موقعیت و شناسایی اموال وی در موارد خاص از جمله ارجاع بازرسی به واحد اجرایی مبارزه با فرار مالیاتی، تکمیل اطلاعات مورد نیاز حسابرسان و سایر حوزه ‌های کاری انجام می ‌شود. در این نوع حسابرسی هیچ اظهارنامه مالیاتی برای حسابرسی انتخاب نمی ‌شود بلکه با ایجاد این مورد توسط مسئول حوزه کاری حسابرسی و ارجاع آن به حسابرس، نسبت به تهیه گزارش بازرسی مطابق فرم‌ های ابلاغی سازمان اقدام خواهد شد. بر اساس نتایج حاصل از حسابرسی فوق امکان تغییر رتبه ریسک مؤدی وجود خواهد داشت. همچنین حسابرس می‌ تواند درخواست انجام حسابرسی اداری یا میدانی را به مسئول حوزه کاری حسابرسی اعلام نماید که در صورت موافقت مسئول حوزه کاری حسابرسی مورد حسابرسی ایجاد و به مسئول حسابرسی تخصیص داده خواهد شد.

ه‍- بازبینی:

بعد از خاتمه حسابرسی، اداره امور مالیاتی می ‌تواند نسبت به انتخاب برخی از گزارش‌ های حسابرسی به منظور بررسی و ارزیابی کیفیت آنها اقدام نماید. اداره امور مالیاتی در صورت ضرورت با مراجعه به مؤدی و بررسی دفاتر، اسناد و مدارک حسب مورد، گزارش لازم را تهیه خواهد نمود. گزارش نهایی مربوط به این نوع حسابرسی منجر به مواردی همچون تهیه گزارش حسابرسی متمم یا اصلاحی، تهیه گزارش ‌های تخلفات مأموران مالیاتی و گزارش ‌هایی در جهت تشویق و ارتقای مأموران مالیاتی با رعایت مقررات قانونی مربوط می ‌گردد. بازبینی می ‌تواند با درخواست دادستانی انتظامی مالیاتی و حسب مورد سایر مراجع ذی ‌صلاح مالیاتی ذی ‌ربط از جمله اداره کل امور مالیاتی مربوط، واحدهای ستادی ذی ‌ربط در سازمان و توسط حوزه کاری حسابرسی انجام شود.

اطلاعات مندرج در حسابرسی های سیستمی

سازمان امور مالیاتی کشور طی سال‌های اخیر با ایجاد سامانه‌های جدید، یکپارچه‌سازی سیستم‌های موجود و همچنین راه‌اندازی سامانه‌هایی مانند سامانه مودیان مالیاتی و سامانه دفاتر تجاری الکترونیکی ، در مسیر تحقق یک هدف اساسی حرکت کرده است؛
و آن چیزی نیست جز هوشمندسازی نظام مالیاتی کشور.
در سال‌های گذشته، فرآیند رسیدگی مالیاتی عمدتاً به صورت سنتی انجام می‌شد؛ به این صورت که پس از تسلیم اظهارنامه‌های مالیاتی، مودیان منتظر تماس گروه‌های رسیدگی بودند و موظف می‌شدند با در دست داشتن اسناد و مدارک به ادارات امور مالیاتی مراجعه کنند. پس از بررسی اسناد، در نهایت برگ تشخیص مالیات صادر می‌گردید و در صورتی که مبلغ مالیات مورد پذیرش مودی نبود، فرآیند دادرسی مالیاتی آغاز می‌شد.
اما در سال‌های اخیر و با اجرای نظام‌های جدید مالیاتی، این روند تا حد زیادی دستخوش تغییر شده است. هرچند این سیستم نیز مانند هر نظام نوین دیگری بدون خطا و چالش نیست، اما به طور کلی مسیر رسیدگی‌ها از حالت ممیزمحور خارج شده و به سمت رسیدگی سیستمی و هوشمند حرکت کرده است.
در این مدل جدید، محاسبه و رسیدگی مالیات صرفاً بر اساس داده‌ها و اطلاعاتی انجام می‌شود که از طریق سامانه‌های مختلف در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار می‌گیرد.

این اطلاعات از سه منبع اصلی تأمین می‌شود:

1- اطلاعات ارسالی توسط خود مودی

از جمله اظهارنامه‌های مالیات بر درآمد، اظهارنامه‌های چهار دوره مالیات بر ارزش افزوده، صورتحساب‌های ثبت‌شده در سامانه مودیان، و اطلاعات ارسالی در سامانه معاملات فصلی موضوع ماده 169 قانون مالیات‌های مستقیم.

2- اطلاعات ارسالی توسط طرف‌های معامله

شامل صورتحساب‌های خرید و فروش ثبت‌شده در سامانه مودیان و همچنین اطلاعات ارسالی توسط طرف دوم معاملات در سامانه معاملات فصلی موضوع ماده 169 قانون مالیات‌های مستقیم.

3- اطلاعات دریافتی از سایر نهادها و دستگاه‌ها

از جمله وزارتخانه‌ها، مؤسسات دولتی، شهرداری‌ها، نهادهای عمومی غیردولتی، بانک‌ها و مؤسسات مالی و اعتباری، سازمان ثبت اسناد و املاک کشور و سایر اشخاص حقوقی دولتی و غیردولتی که داده‌های اقتصادی و مالی مودیان را در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار می‌دهند.

قواعد و محاسبات رسیدگی سیستمی اظهارنامه‌های عملکرد

پس از انجام رسیدگی‌های سیستمی و صدور برگ تشخیص مالیات عملکرد، معمولاً برگه‌ای دیگر تحت عنوان « فرم قواعد و محاسبات رسیدگی سیستمی اظهارنامه‌های عملکرد » نیز در کارتابل ابلاغ الکترونیک مودی قرار می‌گیرد.
در صورتی که این برگه در کارتابل ابلاغ مودی قابل مشاهده نباشد، امکان دریافت آن از طریق مراجعه حضوری به اداره امور مالیاتی مربوطه و ارائه درخواست کتبی با عنوان گزارش مبنای رسیدگی وجود دارد که توسط ممیز یا کارشناس مربوطه در اختیار مودی قرار خواهد گرفت.
این فرم یکی از مهم‌ترین مستندات در فرآیند رسیدگی سیستمی است؛ زیرا مبنای محاسبه مالیات تشخیصی را به‌صورت دقیق و طبقه‌بندی‌شده نشان می‌دهد. همچنین در سایت حساب‌نما، جزئیات و نحوه محاسبات این فرم در قالب ویدئو آموزشی به‌صورت کامل تشریح شده است.
این فرم معمولاً شامل سه جدول اصلی است:

جدول شماره 1: اطلاعات فعالیت‌های مودی

در این جدول، اطلاعات کلی فعالیت اقتصادی مودی درج می‌شود. از جمله:
• نوع فعالیت اقتصادی
• کد فعالیت (اینتا کد)
• نسبت سود فعالیت
• نسبت سود فعالیت ناویژه
این بخش در واقع مبنای اولیه تحلیل فعالیت اقتصادی مودی در فرآیند رسیدگی سیستمی محسوب می‌شود.

جدول شماره 2: محاسبه ماخذ مالیات بر درآمد

این جدول، مهم‌ترین بخش فرم محسوب می‌شود و نقش اساسی در تعیین مالیات تشخیصی دارد.
محاسبات انجام شده به جهت رسیدگی سیستمی و صدور برگ تشخیص مالیاتی به پنج بخش اصلی تقسیم میشود . این جدول از ردیف‌های مختلفی با کدهای F1 تا F5 تشکیل شده است که هرکدام بیانگر یکی از اجزای محاسباتی درآمد و هزینه مودی هستند.
F1.محاسبه فروش تشخیصی
F2.بهای تمام شده تشخیصی
F3.محاسبه هزینه های اداری
F4. ارقام ابرازی افزایش دهنده درآمد مشمول مالیات
F5. ارقام ابرازی کاهش دهنده درآمد مشمول مالیات
در واقع این جدول نشان می‌دهد که سازمان امور مالیاتی چگونه با استفاده از داده‌های سامانه‌ای و اطلاعات بانکی، درآمد مشمول مالیات مودی را به‌صورت سیستمی محاسبه و مبنای صدور برگ تشخیص قرار می‌دهد.

جدول شماره 3: محاسبه تغییرات قابل اعمال در اظهارنامه

جدول شماره 3 آخرین مرحله از فرآیند رسیدگی سیستمی اظهارنامه‌های عملکرد است. در این جدول، نتایج محاسبات انجام‌شده در جدول شماره 2 با سایر تعدیلات و اقلام قابل اعمال تجمیع شده و در نهایت درآمد مشمول مالیات نهایی مودی تعیین می‌شود.
در این بخش، علاوه بر محاسبات مربوط به فروش و بهای تمام‌شده، مواردی مانند بهای تمام‌شده برگشتی مربوط به درآمد ابرازی، هزینه‌های اداری مرتبط با درآمدهای مازاد تشخیصی، پذیرش یا عدم پذیرش معافیت‌های مالیاتی، نرخ‌های صفر مالیاتی، استهلاک، زیان سنواتی، خسارات موضوع ماده 165 قانون مالیات‌های مستقیم، تعدیلات سنواتی و سایر اقلام مؤثر در محاسبه مالیات نیز مورد بررسی و اعمال قرار می‌گیرد.
در پایان این جدول، دو مبلغ مهم محاسبه می‌شود:
درآمد مشمول مالیات نهایی
درآمد مشمول مالیات بر اساس نسبت سود فعالیت (اینتاکد)
سازمان امور مالیاتی این دو مبلغ را با یکدیگر مقایسه می‌کند و هر کدام که بیشتر باشد، مبنای محاسبه مالیات عملکرد قرار می‌گیرد. سپس نرخ مالیات متناسب با شخصیت مودی (حقیقی یا حقوقی) بر این مبلغ اعمال شده و در نهایت برگ تشخیص مالیات صادر می‌شود.
بنابراین، جدول شماره 3 را می‌توان مهم‌ترین بخش گزارش رسیدگی سیستمی دانست؛ زیرا نتیجه نهایی تمامی محاسبات انجام‌شده در جداول قبلی در این قسمت جمع‌بندی شده و مالیات قطعی مورد مطالبه سازمان بر مبنای آن تعیین می‌شود.

نتیجه‌گیری

رسیدگی‌های سیستمی مالیاتی، نقطه عطفی در حرکت سازمان امور مالیاتی به سمت هوشمندسازی و کاهش نقش رسیدگی‌های سنتی و ممیزمحور محسوب می‌شود.
این فرآیند با اتکا به داده‌های سامانه‌ای و اطلاعات دریافتی از مودی، طرف‌های معامله و نهادهای ثالث انجام شده و مبنای اصلی تشخیص درآمد و مالیات قرار می‌گیرد.
بنابراین آشنایی با سازوکار رسیدگی سیستمی و نحوه محاسبات آن برای هر مودی، نقش مهمی در مدیریت ریسک مالیاتی و جلوگیری از اختلافات مالیاتی دارد.